23/11/2025
นิทรรศการ - Sacred Waste: รัก(ษ์) และศรัทธา
นิทรรศการ “Sacred Waste: รัก(ษ์) และศรัทธา” เกิดขึ้นจากการตั้งคำถามต่อ วัตถุทางพิธีกรรม แห่งความศรัทธา ที่ครั้งหนึ่งเคยถูกบูชา เคยเป็นสื่อกลางแห่งความเชื่อ แต่เมื่อเวลาผ่านไปกลับกลายเป็นเพียง “วัตถุ” ที่ถูกทิ้งไว้ งานนิทรรศการนี้จึงเป็นการทดลองสำรวจ รอยต่อระหว่างศรัทธาและความยั่งยืน (Faith and Sustainability) ด้วยการมอง “ขยะ” ในมิติของ “ความศักดิ์สิทธิ์” และมอง “สิ่งศักดิ์สิทธิ์” ในฐานะ “สสารธรรมชาติ” ที่สามารถกลับมามีคุณค่าอีกครั้ง
ภายใต้กรอบแนวคิด “ขยะศักดิ์สิทธิ์” (Sacred Waste) ผศ.ดร. ปุณณฑรีย์ เจียวิริยบุญญา ดำรงตำแหน่ง หัวหน้าโครงการวิจัย และคณบดีคณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยนครพนม ร่วมกับทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยนครพนม ได้แก่ ผศ.ดร.อธิราชย์ นันขันตี อ.พณิฐา ยงพิทยาพงศ์ และ อ.สุภัทรชรี บุญประชุม ร่วมกับ คุณเจน หทัยกนก บุญทวี ศิลปินและภัณฑารักษ์ ที่ได้นำวัสดุจากพิธีกรรม เช่น บายศรีใบตอง ดอกไม้แห้ง มาแปรรูปผ่านกระบวนการศิลปะร่วมสมัย หรือ การหล่อเรซิ่นโปร่งแสงที่โชว์ให้เห็นถึงมวลสารศักดิ์สิทธิ์ภายในองค์พญานาค (Transparent Resin Casting) และ การออกแบบสื่อ Interactive Installation เพื่อสร้างบทสนทนาใหม่ระหว่างผู้ชมกับความศรัทธา เรซิ่นใสทำหน้าที่เสมือน “ความทรงจำ” ที่ห่อหุ้มสิ่งของเหล่านี้ไว้ ไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา เปรียบประหนึ่งการสวดภาวนาให้สิ่งศักดิ์สิทธิ์เหล่านี้กลับมามีชีวิตอีกครั้งในรูปของ Art Toy, Installation Art และวัตถุศิลป์แห่งการเยียวยา (Objects of Healing). นิทรรศการนี้ไม่ได้ตั้งคำถามเพียงว่า “เราควรทำอย่างไรกับขยะจากพิธีกรรม ? ”
แต่ยังขยายไปสู่คำถามเชิงปรัชญาว่า “เมื่อความเชื่อเก่าเข้าสู่โลกใหม่ เราจะรักษาศรัทธาโดยไม่ทำลายธรรมชาติได้อย่างไร?” คำถามนี้เชื่อมโยงกับการสร้างสรรค์ศิลปะในแนวคิด BCG Economy และ Responsible Consumption and Production ที่มุ่งให้ศิลปะกลายเป็นส่วนหนึ่งของการบริโภคอย่างมีความรับผิดชอบและการผลิตอย่างยั่งยืน ภายในนิทรรศการ “Sacred Waste: รัก(ษ์) และศรัทธา” ผู้ชมจะได้สัมผัสและมีส่วนร่วมกับชิ้นงานหลากหลาย ทั้ง โมบายผ้าห่มพระธาตุที่เขียนคำอธิษฐานได้จริง, บายศรีรีไซเคิลจากใบตองแห้ง, อาร์ตทอยเรซิ่นที่บรรจุมวลสารแห่งความศรัทธา, และ สื่อวิดีโอ–เสียงจากศิลปินท้องถิ่น ที่ชวนให้เกิดการตระหนักรู้และความสงบในใจ ศิลปะจึงไม่เพียงเป็นการมอง แต่คือ “การสัมผัส การมีประสบการณ์ และการมีส่วนร่วม” ที่ผู้ชมได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฏจักรแห่งศรัทธาและธรรมชาติ วัฏจักรที่ไม่สิ้นสุดตราบใดที่มนุษย์ยัง “รักษ์” และ “ศรัทธา” ไปพร้อมกัน
หลักคิดเชิงภัณฑารักษ์ของนิทรรศการ “Sacred Waste: รัก(ษ์) และศรัทธา
นิทรรศการ Sacred Waste: รัก(ษ์) และศรัทธา วางอยู่บนฐานคิดของ “การแปรเปลี่ยนความเชื่อให้กลายเป็นความยั่งยืน” (Transforming Faith into Sustainability) โดยผศ.ดร. ปุณณฑรีย์ เจียวิริยบุญญา ดำรงตำแหน่ง หัวหน้าโครงการวิจัย และคณบดีคณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยนครพนม ร่วมกับคุณเจน หทัยกนก บุญทวี ศิลปินและภัณฑารักษ์ มองว่าศรัทธาไม่ใช่เพียงมิติทางศาสนา แต่คือ “พลังสร้างสรรค์ร่วม” ที่หล่อเลี้ยงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ งานศิลปะในนิทรรศการจึงทำหน้าที่เป็นพื้นที่กลางที่เปิดโอกาสให้เกิด การสื่อสารระหว่างจิตวิญญาณ ความเชื่อ และสิ่งแวดล้อม
ภัณฑารักษ์ตีความ “ขยะ” ในบริบทของพิธีกรรม ไม่ใช่ของเหลือทิ้ง แต่เป็นวัตถุแห่งความศรัทธา ที่รอการฟื้นคืนชีวิต เช่นเดียวกับธรรมชาติที่ยังสามารถเยียวยาตนเองได้ หากได้รับโอกาส นิทรรศการนี้จึงไม่เพียงนำเสนอวัตถุศักดิ์สิทธิ์ แต่ยังสะท้อนถึง วัฏจักรของการเกิด–ดับ–เกิดใหม่ ซึ่งเป็นแก่นแท้ของทั้งศาสนา และระบบนิเวศ หรือแม้กระทั่ง การหล่อเรซิ่นโปร่งแสง เพื่อบรรจุวัตถุมวลสาร ในงานชุดนี้จึงเปรียบเสมือน “พิธีกรรมใหม่ของการรักษ์โลก” ที่เชื่อมระหว่างโลกทางจิตวิญญาณกับวิทยาศาสตร์ของวัสดุร่วมสมัย
ในมิติทางวัฒนธรรม ภัณฑารักษ์มองว่าพิธีกรรมท้องถิ่นไม่ควรถูกจำกัดอยู่เพียงในวัดหรือพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ แต่สามารถ “เคลื่อนที่” เข้าสู่พื้นที่ของศิลปะร่วมสมัย เพื่อให้คนรุ่นใหม่ได้เข้าถึงคุณค่าของความเชื่อในรูปแบบที่ร่วมสมัยมากขึ้น การสร้างพื้นที่ที่ผู้ชมสามารถ มีส่วนร่วม (Interactive Participation) ไม่ว่าจะเป็นการหมุนวงล้อเส้นทางศรัทธา การเขียนคำขอพรลงบนผ้าห่มพระธาตุ หรือการสัมผัสอาร์ตทอยผ่านการมองเรซิ่นที่บรรจุมวลสาร จึงเป็นส่วนสำคัญของแนวคิดภัณฑารักษ์ ที่ต้องการให้ศิลปะไม่ใช่เพียงแค่ “ดู” แต่เป็นสิ่งที่ “ได้สัมผัส” และ “ได้ศรัทธาร่วมกัน”
ในด้านสังคม นิทรรศการนี้เสนอให้ “ศิลปะ” กลายเป็นพื้นที่ของการตระหนักรู้ร่วมต่อปัญหาสิ่งแวดล้อม โดยใช้ศรัทธาเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมผู้คน ไม่ว่าจะเป็นการลดการทิ้งขยะจากพิธีกรรม การเห็นคุณค่าใหม่ในวัสดุธรรมชาติ หรือการส่งต่อเรื่องราวของชุมชนผ่านศิลปะเสียง เพลง ผลิตภัณฑ์ และภาพเคลื่อนไหวจากศิลปินท้องถิ่น ทั้งหมดนี้สะท้อนวิสัยทัศน์ของนิทรรศการที่ต้องการให้ “ความเชื่อ” กลับมามีบทบาทใหม่ในโลกที่ต้องการความยั่งยืนมากกว่าที่เคยเป็น
ในท้ายที่สุด ภัณฑารักษ์มองว่า “Sacred Waste: รัก(ษ์) และศรัทธา” ไม่ใช่เพียงนิทรรศการศิลปะ แต่คือ พิธีกรรมร่วมของมนุษย์และธรรมชาติ ที่เชื้อเชิญให้ผู้ชมได้ระลึกว่า การรักษ์โลก และการรักษาศรัทธานั้น แท้จริงคือการกระทำเดียวกัน
ทั้งหมดนี้คือการรู้จัก… รั ก (ษ์) และ ศ รั ท ธ า (S a c r e d W a s t e).
หมายเหตุ: เนื้อหาของ นิทรรศการ Sacred Waste รัก(ษ์) และศรัทธา คือส่วนหนึ่งของผลการวิจัย โครงการวิจัย “การยกระดับการท่องเที่ยวเชิงนาคาวิถีบนความหลากหลายของอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมกลุ่มชาติพันธุ์ลุ่มน้ำโขงสู่การพัฒนาเศรษฐกิจสีเขียว จังหวัดนครพนม” (ปีงบประมาณ 2568) และเป็นส่วนหนึ่งของผลการศึกษาที่ต่อยอดจากโครงการวิจัย กลไกการพัฒนานโยบายเมืองเพื่อการพัฒนาเมืองสร้างสรรค์ต้นแบบ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการวิจัยชุด เขตโขงนคร: กลไกความร่วมมือเพื่อยกระดับพื้นที่แห่งการเรียนรู้และเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ภายใต้กรอบการวิจัย การยกระดับและขับเคลื่อนเมืองแหงการเรียนรู (Learning City) (ปีงบประมาณ 2565) ซึ่งได้รับการสนับสนุนการวิจัยจากหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.)
