23/09/2026
Polecamy lekturę - trochę o historii kolei w Starachowicach, zarówno normalnotorowej jak i wąskotorowej.
Mapa historycznej sieci kolejowej w komentarzu.
Gdy do Wierzbnika przyjechał pierwszy pociąg
Wyobraźmy sobie Wierzbnik wiosną 1885 roku.
Jeszcze nie Starachowice. Jeszcze nie miasto, które znamy dzisiaj. Rynek, kościół św. Trójcy, drewniane i murowane domy, warsztaty, sklepy i drogi, którymi codziennie przemieszczali się ludzie, konie i wozy.
I nagle pojawia się coś, co dla mieszkańców musiało wyglądać jak przybysz z innego świata.
Kolej.
W 1885 roku uruchomiono linię kolejową łączącą Bzin ze stacją Bodzechów, będącą częścią Drogi Żelaznej Iwangorodzko-Dąbrowskiej. Jedną ze stacji był Wierzbnik. To właśnie tutaj, w miejscu dzisiejszej stacji Starachowice Wschodnie, stanął dworzec.
Kolej nie była wtedy tylko środkiem transportu.
Była inwestycją, która zmieniała życie całej okolicy.
Dzięki niej Starachowice i Wierzbnik otrzymały połączenie ze światem. Można było szybciej przewozić rudę żelaza, węgiel, maszyny, drewno i produkty miejscowych zakładów. Ludzie mogli wyjechać do Radomia, Dąbrowy, Kielc czy dalej – a przyjezdni mogli łatwiej dotrzeć tutaj.
Dla rozwijających się zakładów hutniczych kolej była wręcz koniecznością. Starachowicki przemysł potrzebował surowców, a później także możliwości wysyłania swoich wyrobów.
Kolej przyspieszyła rozwój Starachowic.
Ale historia kolei w naszym mieście nie kończy się na szerokich torach.
Wraz z rozwojem przemysłu pojawiła się kolej wąskotorowa.
Jej początki związane były z miejscowymi kopalniami, hutą, tartakiem i gospodarką leśną. Tory o szerokości 750 mm zaczęły oplatać okolice Starachowic. Łączyły Wielki Piec z kopalniami rudy żelaza, tartakiem na Bugaju oraz licznymi składami drewna.
Powstał cały przemysłowy świat małych torów.
Pociągi wąskotorowe nie woziły turystów. Ich zadaniem było przede wszystkim wożenie tego, co było potrzebne do pracy przemysłu – rudy, drewna, materiałów i innych ładunków.
Przed II wojną światową sieć tych kolejek liczyła około 60 kilometrów. Razem z kolejką leśną zbudowaną w 1938 roku w kierunku Puszczy Świętokrzyskiej było to już ponad 80 kilometrów torów.
Dzisiaj trudno sobie wyobrazić, jak gęsta była wtedy kolejowa mapa okolic Starachowic.
Po wojnie postanowiono wykorzystać część istniejącej infrastruktury i zbudować publiczną linię wąskotorową ze Starachowic do Iłży.
W 1950 roku powstało około 20-kilometrowe połączenie Starachowice – Iłża.
Pociąg zaczynał swoją podróż w Wierzbniku, a więc w samym sercu najstarszej części dzisiejszych Starachowic. Kolej woziła towary, ale również pasażerów. W najlepszym okresie kursowało nawet kilka par pociągów dziennie.
Dla wielu mieszkańców okolicznych miejscowości była to po prostu droga do miasta, pracy, szkoły czy urzędu.
Mała kolej miała jednak swój kres.
Rozwój transportu samochodowego, autobusy, zamykanie kopalń i ograniczenie przewozów drewna sprawiły, że znaczenie wąskotorówki zaczęło maleć. Ruch pasażerski zakończono w 1986 roku, a ostatecznie kolej została zamknięta w latach 90.
I wtedy zaczęła się kolejna historia.
Historia niszczenia tego, co przez dziesięciolecia służyło mieszkańcom.
Niektóre torowiska zarosły. Inne rozebrano. Zniknęły bocznice, rampy i małe kolejowe budynki.
A razem z nimi zaczęły znikać miejsca, które były częścią codzienności kilku pokoleń.
Szczególnie smutny jest los dworców.
Ten przy Starachowicach Wschodnich pamięta jeszcze czasy Wierzbnika i XIX-wiecznej kolei. Ceglany budynek był przez lata zamknięty dla pasażerów i stopniowo podupadał. Jeszcze kilkanaście lat temu był symbolem zaniedbania. Na szczęście pojawiła się nadzieja na jego modernizację.
Jeszcze bardziej wymownym przykładem jest Dworzec Zachodni.
Wybudowany w latach 70. jako wspólny dworzec PKP i PKS, przez lata tętnił życiem. Były kasy, poczekalnia, kiosk, bufet. Dzisiaj budynek nie pełni już funkcji dworcowej. Po zamknięciu w 2004 roku był wielokrotnie dewastowany.
Tak kończą niekiedy miejsca, które kiedyś były bramą miasta.
Dworzec to przecież nie tylko ściany i dach.
To ludzie z walizkami. Pożegnania i powroty. Pierwsze wyjazdy do szkoły. Powroty z wojska. Podróże za pracą. Spotkania przy peronie. Gwizd lokomotywy słyszany gdzieś z oddali.
Kolej zapisała się w pamięci Starachowic równie mocno jak wielki piec, kopalnie i fabryki.
I może dlatego warto patrzeć na stare tory nie jak na kawałek żelaza pozostawiony przez poprzednie pokolenia.
To są ślady miasta.
Ślady jego przemysłowej historii.
Ślady ludzi, którzy codziennie wsiadali do pociągu i jechali w swoją stronę.
Dzisiaj po dawnej potędze kolei zostały fragmenty torowisk, stare budynki, nasypy, mosty, zdjęcia i wspomnienia.
Ale jedna część tej historii wciąż żyje.
Starachowicka Kolej Wąskotorowa.
Dzięki pracy pasjonatów i samorządu w 2004 roku przywrócono ruch turystyczny na odcinku Starachowice Wschodnie Wąskotorowe – Lipie. Od 2008 roku kolejka kursuje również na odcinku Iłża – Marcule.
Niestety brak renowacji odcinka Wierzbnik – Lipie obecnie i ten krótki odcinek kolei wąskotorowej jest nie użytkowany. Spacerując nasypem kolejowym możemy wyobrażać sobie i wspominać.
O huku parowozu.
O dymie unoszącym się nad torami.
O mieszkańcach Wierzbnika, którzy wychodzili zobaczyć niezwykłe urządzenie, jakie właśnie pojawiło się w ich miasteczku.
Tak zaczęła się kolejowa historia Starachowic.
Historia, która wciąż jest zapisana w krajobrazie naszego miasta.
Trzeba tylko umieć ją odczytać
