02/02/2026
DI TÍCH ĐỀN ĐỒNG XUÂN
(TRUYỀN THUYẾT VỀ CHÚA BÀ QUÂN LƯƠNG - XỨ TUYÊN)
Đền Đồng Xuân (Đồng Xuân Linh từ) thuộc Tổ nhân dân số..., phường Minh Xuân, tỉnh Tuyên Quang. (Đầu thể kỷ XIX đền thuộc tổng Thường Túc, huyện Hàm Yên; năm 1914 do lập thêm huyện Yên Sơn, tổng Thường Túc thuộc huyện Yên Sơn).
Đền xây dựng trên khu đất cao bằng phẳng, phía trước mặt lấy dòng Lô Giang uốn khúc làm tiền minh đường, phía sau tựa lưng vào Núi Cố, tạo thế sơn bao, thủy bọc tiền minh đường, hữu hậu chẩm. Khởi nguyên ban đầu nơi đây chỉ là ngôi Miếu nhỏ được người dân dựng lên thờ Chúa Bà Quân Lương cùng các vị thần linh trong tín ngưỡng thờ Mẫu của Người Việt. Đền được dựng vào cuối thế kỷ XIX do ông Đoàn Tiên Công là Chánh quản vệ tỉnh Tuyên Quang quyên góp xây dựng. Năm 1906, niên hiệu Thành Thái thứ 18, Đoàn thị Nga con gái Đoàn Tiên Công quyên góp tiền của để trùng tu lại ngôi đền.
(Hiện các vị thần được thờ tại đền gồm: Tam tòa Tháng Mẫu; Đức thánh Trần; Chúa Bà Quân Lương cùng các vị thần linh trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam)
Tuyên Quang là vùng đất biên viễn cổ xưa, giữ vị trí trọng yếu nơi thượng lưu sông Lô, từng được xem là “phên dậu” phía Bắc của quốc gia qua các triều đại Nhà nước Phong kiến Việt Nam. Trong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước, nơi đây không chỉ là căn cứ quân sự quan trọng mà còn là hậu phương cung cấp lương thảo cho các cuộc kháng chiến. Trong bối cảnh ấy, hình tượng Chúa Bà Quân Lương ra đời và được lưu truyền như một biểu tượng gắn liền với lịch sử vùng đất xứ Tuyên.
Tương truyền rằng: Chúa Bà Quân Lương là vị thánh linh thiêng được nhân dân vùng đất xứ Tuyên ngưỡng vọng, tôn thờ từ lâu. Theo truyền thuyết lưu truyền trong dân gian, Chúa Bà là người phụ nữ có công lớn trong việc trông coi, tích trữ và phân phát lương thảo cho quân dân nơi miền biên ải xa xôi thuộc vùng đất xứ Tuyên. Khi đất nước gặp cảnh giặc giã binh đao, ngoại bang đưa quân xâm chiếm, trong thời khắc loạn lạc, đói kém, chia ly, Chúa Bà đã đứng ra lo việc quân lương, đảm bảo lượng thực, để quân, dân ta yên tâm đánh giặc bảo vệ biên cương, góp phần giữ yên bờ cõi.
Chúa Bà không chỉ mưu trí, dũng cảm, đảm đang mà còn giàu lòng nhân ái, không màng danh lợi, Bà luôn đặt sinh mạng và cuộc sống của quân, dân lên trên hết. Sau khi mất Bà hiển linh che chở cho muôn dân. Tưởng nhớ công lao của Bà, người dân đã cùng nhau lập đền (Đồng Xuân) để thờ Chúa Bà Quân Lương. Qua thời gian, việc thờ phụng không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn trở thành một phần của ký ức lịch sử địa phương, phản ánh truyền thống uống nước nhớ nguồn của người dân xứ Tuyên.
Ngày nay, đền Đồng Xuân không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh mà còn là điểm tựa tinh thần của người dân Tuyên Quang, Chúa Bà Quân Lương được tôn vinh như một vị thánh Mẫu bản địa tiêu biểu, đó là sự kết tinh giữa yếu tố lịch sử và các giá trị văn hóa, tâm linh. Việc thờ Chúa Bà tại đền Đồng Xuân góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa vùng thượng du sông Lô, nhắc nhở các thế hệ sau về vai trò của vùng đất Tuyên Quang trong sự nghiệp bảo vệ và phát triển đất nước.
Ghi chú: Trong đền có một tấm bia đá, làm 1906, niên hiệu Thành Thái 16; một chiếc khánh đúc năm 1927, Kỷ mão.
Câu đối:
Công đức Trần Vương uy linh đại tuyệt
Nhất tâm cung kính vĩnh thổ quang minh
Tấm bia ghi việc xây dựng đền: Hội ta có Đoàn Thị Nga con gái Đoàn tiên công. Đoàn tiên công năm trước với hội ta rất có công tích. Nay Thị Nga nối chí cha vui lòng làm việc thiện, đóng góp 100 đồng bạc. Tâm ý của Thị Nga là người người làm việc thiện, bởi việc thiện có ý nghĩa đương nhiên cần làm chứ đâu dám mong được ghi danh để người đời sau tán thưởng.
Hội ta thấy rằng, xét tình ấy thì người có tâm thiện thấu lý như vậy sao chẳng để văn ngợi khen truyền từ nay mãi về sau. Vậy nên hội ta lập bia kỷ niệm để tên tuổi Thị Nga lưu danh mãi cùng bền vững với đá
Lời chúc chung rằng: Suối báu có nguồn, cỏ thiêng có rễ. Con cháu cả đời phồn vinh thịnh vượng ấy chẳng phải vì Thị Nga khéo tụng khéo cầu mà thực bởi do cha thủa trước, tổ thuở xưa đức công thật đáng trọng.
Hội lập bia Đồng Xuân , ngày 20 tháng 3 năm 1906,Thành Thái thứ 16.
